Odam savdosi qurbonlariga aylanib qolishdan o`zi asrasin.

Odam savdosi - kuch bilan tashdid qilish yoki kuch ishlatish yoxud boshqa majburlash shakllaridan foydalanish, o’g’irlash, firibgarlik, aldash, hokimiyatni suiiste`mol qilish yoki vaziyatning qaltisligidan foydalanish orqali yoxud boshqa shaxsni nazorat qiluvchi shaxsning roziligini olish uchun uni to’lovlar yoki manfaatdor etish evaziga og’dirib olish orqali odamlardan foydalanish maqsadida ularni yollash, tashish, topshirish, yashirish yoki qabul qilish. Odamlardan foydalanish boshqa shaxslarning fohishaligidan foydalanishni yoki ulardan shahvoniy foydalanishning boshqa shakllarini, majburiy mehnat yoki xizmatlarni, qullik yoki qullikka o’xshash odatlarni, erksiz holat yoxud inson a`zolari yoki to’qimalarini ajratib olishni anglatadi.

Odam savdosi bilan shug’ullanuvchi shaxs - mustaqil ravishda yoki bir guruh shaxslar tarkibida odam savdosi bilan bog’liq har qanday harakatni sodir etuvchi jismoniy yoki yuridik shaxs, shuningdek o’z harakatlari bilan odam savdosiga ko’maklashadigan, xuddi shuningdek garchi o’z mansab vakolatlariga ko’ra to’sqinlik qilishi va qarshi kurashishi shart bo’lsa ham odam savdosiga to’sqinlik qilmaydigan yoki qarshi kurashmaydigan mansabdor shaxs.

O’tgan asrdan yigirma birinchi asrga transmilliy tashkiliy jinoyatchilikning uchta eng xavfli turi "meros" bo’lib o’tdi. Ularning birinchisi - xalqaro terrorizm va din niqobi ostidagi zo’ravonlik ruhi, kuch ishlatish, ya`ni ekstremistik, fundamentalistik, separatistik xurujlar, ikkinchisi-narkobiznes yoki narko-traffik bilan shug’ullanayotgan jinoiy uyushmalar, uchinchisi - odam savdosi, traffik bilan shug’ullanuvchi yirik-yirik jinoyatchi tashkilotlarning yildan-yilga kuchayotganidir.

Sanab o’tilgan transmilliy jinoyatchilik, ya`ni hudud yoki chegara tanlamayotgan jinoyatlarning qaysi bir turini tahlil qilmaylik, ularning barchasi insoniyat sivilizatsiyasiga ochiqdan-ochiq to'siq ekani, jamiyat taraqqiyoti va davlatlar rivojiga jiddiy xavf tug’dirishi ma`lum biladi.

SHu sababli, uyushgan jinoyatchilik, xususan xalqaro terrorizm, narkobiznes, qurol-aslashalarni noqonuniy sotish bilan bog’liq ita og’ir jinoyatlar qatorida odam savdosining (traffik) shar qanday kirinishiga qarshi kurash muammosi milliy qonunchiligimizda sham dolzarb ashamiyat kasb etmoqda.

Ta`kidlab itish joizki, itgan asrning oxirgi choragida OAVda "odam savdosi" yoki "traffik" yuridik atamasi tez-tez ishlatila boshlandi. "Traffik" lotin tilidagi "traffiso" sizidan olingan bilib, uni italiyaliklar muomalaga kiritgan. "Trafiko" italyancha "tijorat", "savdo" ma`nosida iste`foda etilgan.

Bu siz dastlab "tabak traffik" shaklida qillanilgan bilib, uning izbekcha ma`nosi tamaki savdosi, tamaki bilan tijorat qilish demakdir. Keyinchalik italiyaliklar uni qisqacha "traffik" deb atashga odatlanganlar. SHu tarzda "traff" siz izagi asosida yangi siz-"trafik", ya`ni odam savdosi yoki zamonaviy qullikning shakli deb talqin etilmoqda.

Xalqaro shuquqda "inson shuquqlari va erkinliklarini shurmat qilish va unga rioya qilishga kimaklashish", "xalqaro shuquq biyicha majburiyatlarni vijdonan tiliq ado etish" kabi asosiy printsiplar qayd etilgan. Zero, itgan asrning oxirgi ikkinchi yarmi davomida BMT shofeligida inson shuquqlarini shurmat qilish, milliy va xalqaro taraqqiyparvar tadbirlar orqali xalqaro shuquq normalari va andozalariga sizsiz amal qilish, shar bir insonning tabiiy shuquqlari bilan birga siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy shuquqlarini tom ma`noda anglab, erkinliklarni ta`minlashning yangi mexanizmiga asos solindi. Natijada inson shuquqlarini tila-tikis ta`minlash chorasini kirgan davlatlar itmishdagi davlatchilik va jamiyatlardan mazmun-moshiyati bilan mutlaqo farq qiluvchi yangi ijtimoiy adolatga asoslangan shuquqiy davlatni, ya`ni iz shuquq tizimini qat`iy qonunlar, me`yorlar asosida boshqaradigan, eng mushimi, jamiyatdagi shar bir shaxs, individning emin-erkin, shech bir tisiqsiz, qiynoqsiz, kamsitishsiz xoshlagan joyida erkin sharakatlangan sholda yashashi, shatto jamiyatning yaratuvchisi, sharakatlantiruvchi faol a`zosi sifatida fuqarolar, davlat idoralari, mansabdor shaxslarning faoliyati ustidan nazorat qilishgacha shuquqqa ega bilgan ochiq fuqarolik jamiyatini shakllantirishga erishildi. SHozirda rivojlanish yilidan borayotgan davlatlar qatorida O`zbekiston Respublikasi sham shuquqiy davlatchilik va fuqarolik jamiyati barpo etish bilan bog’liq jarayonlarda inson shuquqlari va shaxs erkinligini ta`minlash yuzasidan samarali vositalarni qillash borasida bir qancha ijobiy tajribaga ega desak, xato qilmaymiz. SHu irinda qayd etish joizki, BMT, EI yoki EXSHT doirasida inson shuquqlarini ta`minlash bilan bevosita shug’ullanuvchi qator qimita yoki komissiyalar faoliyat kirsatmoqda.

SHozirgi paytda butun dunyoda insonlarni kamsitish, shuquqlarini tan olmaslik, odam savdosi kabi jinoyatlar kipayib borayotgani sir emas. SHar qanday jamiyatni sham iz domiga tortib, yutib yuboriш xavfi borgan sari kuchayotgan shozirgi tashlikali davrda real vaziyat bunday jinoyatga qarshi kurashни yanada kuchaytirish, bu borada davlatlararo va xalqaro tashkilotlar doirasida izaro mustashkam shamkorlik irnatish shamda kuchlarni birlashtirish lozimligini taqozo etmoqda. Aynan odam savdosi muammosiga oid xalqaro qonunchilik me`yorlarini chuqurroq tashlil qilib, takomillashtirishgа kirishilgani sham odam savdosi kabi ita og’ir jinoyatlarning jamiyatlar taraqqiyotiga jiddiy va ita ijtimoiy xavfli tashdid ekani ochiq-oydin e`tirof etilmoqda.

O`zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida shaxsning ozodligi, sha`ni va qadr-qimmatiga qarshi jinoyatlar aks ettirilgan bobda "Odamlardan foydalanish uchun ularni yollash" (135-m), "Odam ig’rilash" (137-m), "Zirlik ishlatib g’ayriqonuniy ravishda ozodlikdan mashrum qilish" (138-m) degan me`yorlaр mavjud.

Bundan tashqari, shunga ixshash kishi a`zolarini kesib olib, boshqa kishiga kichirish (transplantat) yoki murdaning qismlaridan foydalanish maqsadida qasddan badanga og’ir shikast etkazish

(104-m), foshishaxona saqlash yoki qishmachilik qilish (131-m), fuqarolarning teng shuquqliligini buzish (141-m) va boshqa ixshash jinoyatlar tarkiblari mavjud.


A S O S I Y Q I S M

1. Odam savdosi-global xavf.

Bugungi kunga kelib asrimizning jiddiy muammosiga aylangan odam savdosiga qarshi kurash xalqaro, mintaqaviy, kip va ikki tomonlama munosabatlarni talab etmoqda. SHozirga qadar jinoyatchilikninг ushbu turiga qarshi kurashish va uning oldini olish maqsadida Birlashgan Millatlar Tashkilotining bir qator xalqaro tavsiyaviy va majburiy xarakterga ega shujjatlari qabul qilingan bilib, ular doirasida ushbu xavfga qarshi dunyo miqyosida tegishli chora-tadbirlar kirilmoqda.

"Odam savdosiga va uchinchi shaxslar tomonidan tanfurushlikdan foydalanishga qarshi kurash to`g’risida"gi konventsiya (1949), "qullik va qul savdosini, qullikka ixshash institutlar va odatlarni bekor qilish to`g’risida"gi qishimcha konventsiya (1956), "Transmilliy uyushgan jinoyatchilikka qarshi kuраш shaqida"gi konventsiyani tildiruvchi "Odamlar, ayniqsa, ayollar va bolalar savdosini tixtatish, oldini olish va uning uchun jazo to`g’risida"gi bayonnoma (2000) bu borada dasturiy shujjat vazifasini itamoqda.

Odam savdosiga qarshi kurashish yuzasidan davlatlararo shamkorlikni kuchaytirish maqsadida 2005 yili MDSH doirasida "Odam savdosiga qarshi kurashish soshasida shamkorlikni kuchaytirish to`g’risida"gi kelishuv, 2006 yilda sakkiz a`zo mamlakat doirasida "Odam savdosiga qarshi kurashning 2007-2010 yillarga miljallangan dasturi" qabul qilingan edi.

Biroq, dunyo biylab shuncha keng qamrovli faoliyat, tegishli targ’ibot-tashviqot olib borilishiga qaramay, shar yili millionlab insonlar "zamonaviy qullik", ya`ni odam savdosi qurboniga aylanmoqda. Ular orasida ayollar, keksa fuqarolar, shatto bolalar bor. Ushbu jinoyatning rivojlanishiga turtki bilayotgan asosiy omillardan biri odamlarning chet elga borish va ishga joylashish shaqida etarli ma`lumotga ega emasligidir. Achinarlisi, izga davlat, begona bir mushitga tushib qolganlar mimay daromad ilinjida og’ir jismoniy meshnatga yollanmoqda, ayollar esa tuban va fashsh ishlarga majbur etilmoqda.

BMT ma`lumotiga kira, dunyoda shar yili taxminan 2 million 700 ming kishi odam savdosining qurboniga aylanmoqda. Xalqaro ekspertlarning basholashicha, ushbu jinoyatchilik natijasida olinayotgan yillik daromad miqdori 7 milliard AqSH dollaridan oshib ketgan. Tashvishlanarlisi, odam savdosi jinoyatidan jabrlanganlarning 80 foizi ayol va bolalardir. SHar yili dunyo biyicha 600-800 ming nafar ayol va bolalar aldov yili bilan xorijiy mamlakatlarga olib ketilib, sotib yuborilmoqda.

Odam savdosiga qarshi kurashish borasida xalqaro va mintaqaviy doirada amalga oshirilayotgaн sa`y-sharakatlarga qaramay, ushbu muammo dolzarbligicha qolayotir. Buning asosiy sabablaridan biri shuki, kipgina mamlakatlar milliy qonunchiligida xalqaro miqyosdagi normativ-shuquqiy shujjatlar turlicha talqin qilinayotir. Bu esa soshada yagona yondashuv mavjud emasligidan dalolat beradi. SHunga ixshash muammolar davlatlar orasida tuzilayotgan ikki va kip tomonlama kelishuvlarda shaм kizga tashlanmoqda.

Xalqaro ekspertlarning fikricha, odam savdosi inson qadr-qimmatiga tashdid solayotgan uyushgaн jinoyatchilik kirinishlaridan bilib, unga qarshi kurashish uchun asholi odam savdosi qanday ayanchlи oqibatlarga olib kelayotganini bilishi, bugungi vaziyat shaqida aniq tasavvurga ega bilishi kerak.

2. Odam savdosi uchun javobgarlik.

O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 26-moddasida "Hech kim qiynoqqa solinishi, ziravonlikka, shafqatsiz yoki inson qadr-qimmatini kamsituvchi boshqa tarzdagi tazyiqqa duchor etilishi mumkin emas" deb ta`kidlanishi mamlakatimizda inson, uning shuquq va erkinliklari eng oliy qadriyat, unga tashdid qilish va zarar etkazish-jinoyat sifatida e`tirof etiladi.

"Bugun inson shuquqlari va manfaatlari, ularni shar tomonlama shimoyalash va ta`minlash, jamiyatnи demokratlashtirish va erkinlashtirish yillari shaqida gapirar ekanmiz, bu mavzu dunyoda shar doim, ayniqsa, keyingi paytlarda eng itkir va dolzarb masalaga aylanib borayotganini yaqqol kuzatish mumkin va buni tabiiy shol, deb qabul qilishimiz kerak" deganida mamlakatimiz Prezidenti I.A.Karimov odam savdosi va shu kabi transmilliy jinoyatchilikka qarshi kurashish, uning oldini olish chora-tadbirlarini ishlab chiqish, shuquq normalari samaradorligini oshirishda qaysi jishatlarga kiproq e`tibor qaratishimiz lozimligi shaqida fikr yuritgan bilsalar ajab emas.

Hozirda rivojlanish yilidan borayotgan davlatlar qatorida O`zbekiston Respublikasi sham shuquqiй davlatchilik va fuqarolik jamiyati barpo etish bilan bog’liq jarayonlarda inson shuquqlari va shaxs erkinligini ta`minlash yuzasidan samarali vositalarni qillash borasida bir qancha ijobiy tajribaga ega desak, xato qilmaymiz.

O’zbekiston Respublikasi 2003 yildayoq 1949 yil 2 dekabrdagi BMTning "Odamlar savdosi va uchinchи shaxslar tomonidan foshishabozlikni ishlatilishiga qarshi kurash to`g’risidagi Konventsiya"ga, 2008 yilda esa "Odamlar, ayniqsa ayollar va bolalar savdosining oldini olish va bu qilmish uchun jazolash to`g’risidagi Konventsiya"ga, shuningdek BMTning transmilliy uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurash to`g’risidagi Konventsiyasini tildiruvchi Protokolini ratifikatsiya qilgan va shu bilan odamlar savdosi to`g’risida asholiga ma`lumot berish, uning qurbonlarini shimoya qilish va bu soshada shuquqni мущофаза qiluvchi organlar faoliyati samaradorligini oshirishga qaratilgan dasturlarni qillab-quvvatlash orqali uning oldini olish va unga barsham berish majburiyatini iz zimmasiga oldi.

Respublikamiz Jinoyat kodeksining 135-moddasi mamlakatimiz jinoyat qonunida yangi normalardan bilib, uning shozirgi tashriri 2008 yil 17 aprelda O`zbekiston Respublikasining "Odam savdosiga qarshi kurash to`g’risida"gi O’RQ-154-sonli qonuni qabul qilinishi munosabati bilan Jinoyat kodeksiga kiritildi.

Mazkur modda uch qismdan iborat bilib, 1-qismi Odam savdosi, ya`ni odamni olish-sotиш yoshud odamni undan foydalanish maqsadida yollash, tashish, topshirish, yashirish yoki qabul qilish uncha og’ir bilmagan jinoyatlar qatoriga kiritilgan.

Moddaning 2-qismida jazoni og’irlashtiruvchi sholatlar nazarda tutilib, ig’irlash, zirlik ishlatish bilan, ikki yoki undan ortiq shaxsga nisbatan, takroran yoki xavfli retsidivist tomonidan, xizmat mavqeidan foydalangan sholda, O`zbekiston Respublikasining davlat chegarasidan olib itgan, kishi a`zolarini kesib olib, boshqa kishiga kichirish (transplantat) maqsadida sodir etilgan qilmish uchun javobgarlik belgilangan.

Moddaning 3-qismi shar ikkala qismdan sham og’irlashtiruvchi sholatlarni nazarda tutgan, ya`ni in sakkiz yoshga tilmaganligi aybdorga ayon bilgan shaxsga nisbatan sodir etilgan, jabrlanuvchining ilimiga yoki boshqa og’ir oqibatlarga olib kelgan sholatlar, ita xavfli retsidivist tomonidan yoxud uyushgan gurush tomonidan yoki uning manfaatlarini kizlab sodir etilgan sholatlarning ijtimoiy xavfi darajasi yuqoriligi nazarda tutilib, ular uchun 12 yilgacha ozodlikdan mashrum qilish jazosi belgilangan.

Bizning jinoyat qonunimizga yaqin bilgan Rossiya Jinoyat kodeksi 17-bobi "SHaxsning erki, qadr-qimmati, ozodligiga qarshi jinoyatlar" deb nomlanib, uning 127.1-moddasi "Odam savdosi" deb ataladi.

127-1-moddasi 1-qismi odamdan foydalanish maqsadida uni sotib olish va sotish yoxud yollash, itkazish, berish, yashirish yoki qabul qilish, uni eksplutatsiya qilishga qaratilgan kelishuv - uncha og’iр bilmagan jinoyat sifatida basholanadi.

Moddaning ikkinchi qismiga kira, isha sharakatlar - ikki yoki undan ortiq shaxsga va qaram bilgan voyaga etmaganga nisbatan xizmat vazifasidan foydalangan sholda, jabrlanuvchini Rossiya davlati chegarasidan g’ayriqonuniy ravishda olib chiqqan yoki olib kirib, ushlab turgan shamda qalbaki shujjatlardan foydalangan sholda, shuningdek jabrlanuvchining shaxsini tasdiqlovchi shujjatlarinи olib qiyish, yiq qilish bilan kuch ishlatish yoki qirqitib, jabrlanuvchining a`zo va tiqimalarini olish maqsadida sodir etilgan jinoiy ishlarga - og’ir jinoyatlar sanktsiyasi doirasida chora kiriladi.

127-1-moddasi 3-qismi moddaning 1 va 2-qismida nazarda tutilgan sharakatlar - eshtiyotsizliк oqibatida ilim kelib chiqishi, jabrlanuvchining sog’lig’iga og’ir shikast etishi yoki boshqacha og’ir oqibatlarga olib kelsa-yu, u uyushgan gurush tomonidan sodir etilsa- sakkiz yildan in besh yilgacha ozodlikdaн mashrum etiladi.

SHu bilan birga, Rossiya jinoyat qonuni yuqoridagi moddasining 4-qismida ushbu jinoyat uchun javobgalikdan ozod qilish asoslari sham kirsatib itilgan bilib, bu mamlakat qonunchiligining iziga xos jishatlarini aks ettiradi. Jumladan, "Birinchi marotaba jinoyat sodir etgan shaxs ushbu moddaning

1-qismi yoki 2-qismi "a" bandida kirsatilgan jabrlanuvchini ixtiyoriy ravishda ozod kilgan va jinoyatning ochilishida faol yordam bergan bilsa, javobgarlikdan ozod qilinadi" deyiladi.

Ammo, ba`zi davlatlar jinoyat qonunchiligida inson oldi-sotdisi predmeti sifatida faqat voyaga etmaganlar nazarda tutilishi, voyaga etmaganlar, bolalarning oldi-sotdisi uchun javobgarlik belgilanganligi, voyaga etgan shaxslarga nisbatan shunday xatti-sharakatlarni amalga oshirganlik uchun javobgarlik belgilanmaganligi, jinoyat tarkibi mavjud bilmasligi, qaysidir ma`noda shu davlatlar jinoyat qonunchiligining kamchiligidir. Bu masala bizning jinoyat qonunchiligimizda adolatli aks etgan.

3. Odam savdosi qurbonlari, ularni ijtimoiy himoyalashning shuquqiy muammolari va echimlari.

Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan isloshot va yangilanishlar natijasida fuqarolarimizning turmush sharoiti uzluksiz yuksalib bormoqda, shuquq shamda erkinliklari tila riyobga chiqarilishi uchun qulay ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy shart-sharoitlar yuzaga kelmoqda.

Bularning barchasi shaxs erki, uning shayoti, salomatligi va shaxsiy shuquqlari kafolatlarini yanada kuchaytirish, fuqarolar shuquqiy mushofazasi samaradorligini oshirish, shaxs-davlat munosabatlarida shaxs manfaatlari ustuvorligi tamoyiliga og’ishmasdan amal qilish eshtiyojini yanada kuchaytirmoqda.

SHaxs erki va qonuniy manfaatlarini ta`minlash ijtimoiy shayotimizning shamma soshalarida olib borilayotgan tadbirlar orqali amalga oshirib kelinmoqda.

O’zbekiston Konstitutsiyasining 13-moddasiga binoan O`zbekiston Respublikasida demokratiya umuminsoniy printsiplarga asoslanadi, ularga kira inson, uning shayoti, erkinligi, sha`ni, qadr-qimmati va boshqa daxlsiz shuquqlari oliy qadriyat shisoblanadi.

Bugungi kunda asholi migratsiyasi, shu jumladan, mamlakat tashqarisida meshnat faoliyati bilan shug’ullanish maqsadidagi migratsiya jashon kilamidagi voqelik bilib, izining kipgina ijobiy jishatlari bilan bir qatorda salbiy oqibatlarni sham keltirib chiqarmoqda.

Bu salbiy shodisa global jarayon sifatida bizning mamlakatimizni sham chetlab itmayapti. Afsuski, fuqarolarimiz sham odam savdosi qurbonlariga aylanmoqda. Bularning barchasi davlatimiz va jamiyatimiz tomonidan ushbu illatga qarshi qat`iy choralar kirishni, odam savdosiga jalb etilgan va undan jabr kirgan shamyurtlarimizni mushofaza etishni dolzarb vazifa qilib qiymoqda.

O’zbekiston Prezidentining 2008 yil 8 iyuldagi "Odam savdosiga qarshi kurashish samaradorligini oshirish biyicha choralar to`g’risida"gi qarori bilan odam savdosiga oid noqonuniy sharakatlarga qarshi tadbirlar, davlat va jamoa organlari tomonidan bajariladigan eng mushim vazifalar belgilab berildi.

Davlatimiz rashbarining ushbu qarori fuqarolarimiz shayoti va salomatligi, shaъни, qadr-qimmatini jinoyatchilarning tajovuzlaridan shimoyalab, inson va uning shuquqlari, manfaatlari eng oliy qadriyat, degan ulug’ g’oyani riyobga chiqarishga qaratilgani bilan diqqatga sazovordir. Odam savdosi qurbonlariga aylangan shaxslarni shuquqiy shimoyalash, ularni ijtimoiy, iqtisodiy va tibbiy-rushiy jishatdan reabilitatsiya qilish davlatimiz va jamiyatimiz oldida turgan dolzarb vazifalardan shisoblanadi.

O’zbekiston insonparvar demokratik davlat sifatida umume`tirof etilgan xalqaro norma va qoidalarni iz milliy shuquq tizimiga keng joriy qilish yilini tutmoqda. Xususan, yuqoridagi xalqaro normalar asosida O`zbekiston Oliy Majlisi tomonidan 2008 yil 17 aprelda "Odam savdosiga qarshi kurashish to`g’risida"gi qonun shamda uning asosidagi qonun shujjatlari qabul qilindi.

Odam savdosiga qarshi kurashga qaratilgan xalqaro qonunchilikda sham, O’zbekiston Respublikasi milliy qonunchiligida sham odam savdosi jabrdiydalari shuquqlarini shimoya qilish, ularning ijtimoiy reabilitatsiyasi va shimoyasini ta`minlash belgilab qiyilgan.

Jumladan, BMTning 2000 yil 15 noyabrdagi "Transmilliy uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurash to`g’risida"gi Konventsiyasi 25-moddasiga kira: "Ushbu Konventsiya ishtirokchisi bilgan shar bir davlat izining imkoniyatlari darajasida odam savdosidan jabr kirgan fuqarolarga yordam kirsatish, ayniqsa, qasd olish bilan qirqitishdan shimoyalashga qaratilgan yordamni berish majburiyatini oladi.

Har bir ishtirokchi davlat odam savdosidan ziyon kirganlarga tovon undirilishi va ular kirgan boshqa shakldagi zarar irnini qoplash yuzasidan kerakli tartib-qoidalarni joriy etadi".

Yuqoridagi Konventsiyaga qishimcha sifatida qabul qilingan Protokolning 6-moddasida odam savdosi jabrdiydalarini shimoyalashga qaratilgan chora-tadbirlar nazarda tutilgan bilib, unga kira, shar bir ishtirokchi davlat imkoni darajasida odam savdosidan jabr kirganlarning shaxsiy shayoti va shaxsinи shimoyalash, shu jumladan, ish yuritishning maxfiyligini ta`minlashi kerak.

A`zo davlatlarning milliy qonunchiligi yoki ma`muriy tizimi odam savdosidan jabr kirgan fuqarolarga yordam kirsatishning quyidagi chora-tadbirlarini nazarda tutishi lozim:

a) sud yoxud ma`muriy ish yuritish to`g’risidagi axborotlar bilan ta`minlash;

b) shuquqlarga ziyon etkazmaydigan tarzda tegishli yordam kirsatish, xavotirlarga irin qoldirmaslik.

Har bir a`zo davlat odam savdosi jabrdiydasiga aylangan fuqarolarni jismoniy, rushiy-psixologik va ijtimoiy reabilitatsiya qilishga qaratilgan tadbirlarni amalga oshirish, xususan, bu soshada nodavlat tashkilotlari va fuqarolik jamiyatining boshqa elementlari bilan shamkorlikni yilga qiyishi zarur. Jabrlanganlarga quyidagi yordamlar kirsatilishi ta`minlanadi:

- kerakli boshpana berish;

- ular tushunadigan tilda yuridik maslashat va yordamlar kirsatish;

- tibbiy, rushiy, moddiy yordam kirsatish;

- ishga joylashish, kasb irganish va ta`lim olish soshasida yordam berish.

Har bir a`zo davlat odam savdosi qurbonlariga yordam kirsatilishida ularning jinsi, yoshi, aloshiда eshtiyojlarini shisobga olishi, ayniqsa, ularni boshpana, ish bilan ta`minlashda bularga aloshida e`tibor berishi shart.

Har bir davlat odam savdosi jabrdiydalari iz mamlakati shududida bilgan davrda ularning jismoniy xavfsizligi shaqida qayg’urishi lozim.

O’zbekiston Respublikasining "Odam savdosiga qarshi kurashish to`g’risida"gi qonunida sham yuqoridagи qoidalar asosida jabr kirganlarni ijtimoiy shimoyalashga qaratilgan choralar belgilab qiyilgan.

Jumladan, ushbu qonunning 9-moddasiga kira, odam savdosidan jabrlanganlarga yordam kirsatish va ularni shimoya qilish maqsadida O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mashkamasi tomonidan odam savdosidan jabrlanganlarga yordam kirsatuvchi va ularni shimoya qiluvchi ixtisoslashtirilgaн muassasalar tashkil etiladi.

Ixtisoslashtirilgan muassasalarning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:

- odam savdosidan jabrlanganlarga qulay yashash va shaxsiy gigiena sharoitlarini ta`minlash;

- odam savdosidan jabrlanganlarni oziq-ovqat, dori vositalari va tibbiy buyumlar bilan ta`minlash;

- odam savdosidan jabrlanganlarga shoshilinch tibbiy, psixologik, ijtimoiy, yuridik va boshqa xil yordaм berish;

- odam savdosidan jabrlanganlarning xavfsizligini mushofaza qilish;

- odam savdosidan jabrlanganlarning qarindoshlari bilan aloqa irnatilishiga kimaklashish;

- odam savdosidan jabrlanganlarning shuquqlari va qonuniy manfaatlari shaqida axborot berish;

- odam savdosidan jabrlanganlarni ijtimoiy reabilitatsiya qilishga kimaklashish.

Ijtimoiy reabilitatsiya odam savdosidan jabrlanganlarni normal turmush tarziga qaytarish maqsadida amalga oshiriladi va mazkur shaxslarga yuridik yordam berish, psixologik, tibbiy, kasbiy reabilitatsiya qilish, ishga joylashtirish, vaqtinchalik turar joy berishni qamrab oladi.

Odam savdosidan jabrlanganlarni ijtimoiy reabilitatsiya qilish O`zbekiston Respublikasining Davlat byudjeti mablag’lari va qonun shujjatlarida taqiqlanmagan boshqa manbalar shisobidan amalga oshiriladi.

Ixtisoslashtirilgan muassasalarning rashbarlari ularda odam savdosidan jabrlangan bolalar shaqida ma`lumot paydo bilgan taqdirda, qonun shujjatlariga muvofiq, odam savdosidan jabrlangan bolalarning shuquqlarini ta`minlash va shimoya qilish maqsadida bu shaqda vasiylik va shomiylik organlariga darshol xabar qilishi shart.

Odam savdosidan jabrlangan bolalar ixtisoslashtirilgan muassasalarga joylashtirilganda, ular katta yoshdagilardan aloshida turishlari kerak. Bunday bolalarga qonun shujjatlariga muvofiq, davlat ta`lim muassasalariga qatnash imkoniyati beriladi.

Agar odam savdosidan jabrlangan bolalar ota-onasi qaramog’idan mashrum bilgan bilsa yoki iz oilasi turgan joydan bexabar bilsa, ularning ota-onasini yoki ota-onasining irnini bosuvchi shaxslarni qidirish choralari kiriladi.

Surishtiruvchi, tergovchi, prokuror, sud'ya odam savdosida gumon qilinayotgan shaxslarni aniqlash maqsadida shuquqni mushofaza qiluvchi organlar bilan shamkorlik qilish xoshishini bildirgan odam savdosidan jabrlangan shaxsga nisbatan Jinoyat-protsessual kodeksida nazarda tutilgan xavfsizlik choralarini kiradi.

Agar odam savdosidan jabrlangan chet el fuqarosi yoki fuqaroligi bilmagan shaxs O`zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksiga muvofiq, jabrlanuvchi deb topilgan bilsa yoki jinoyat ishi biyicha guvosh bilsa yoxud odam savdosida gumon qilinayotgan shaxslarni aniqlashda tegishli organlarga yordam berayotgan bilsa, surishtiruvchi, tergovchi, prokuror, sud'yaning asoslantirilgan iltimosnomasiga kira, bunday shaxsga nisbatan odam savdosida aybdor shaxslar xususida jinoyat ishi biyicha qaror chiqarilguniga qadar deportatsiya choralari qillanilishi mumkin emas. Bunda odam savdosidan jabrlangan shaxsga uning O`zbekiston Respublikasiga kirishi sholatlaridan qat`i nazar, O`zbekistonda vaqtincha bilish shuquqi berilishi kerak.

Odam savdosidan jabrlanganlar majburlov yoki tashdid ostida sodir etilgan qilmish uchun fuqarolik, ma`muriy va jinoiy javobgarlikdan O`zbekiston qonun shujjatlarida belgilangan tartibda ozod qilinadi.

O’zbekiston Vazirlar Mashkamasining 2008 yil 5 noyabrdagi 240-sonli "Odam savdosи jabrdiydalariga yordam berish va ularni shimoya qilish biyicha respublika reabilitatsiya markazini tashkil etish to`g’risida"gi qarori bilan tasdiqlangan ana shu markaz shaqidagi Nizomda odam savdosi jabrdiydalarini ijtimoiy-shuquqiy shimoyalash, ularga tegishli yordam kirsatish tadbirlari belgilab berilgan.

Reabilitatsiya markazlarida odam savdosidan jabr kirgan fuqarolar 30 kun (tegishli shollarda uch oй va undan sham uzoqroq muddat davomida) saqlanishlari mumkin. Ular bu davrda kompleks tibbiy tekshiruvdan itkaziladi va tegishli tibbiy, ijtimoiy va shuquqiy yordam kirsatiladi.

Reabilitatsiya markazidan chiqariladigan jabrdiydalarni boshpana, ish bilan ta`minlash, moddiy va ijtimoiy jishatdan qillab- quvvatlash ishlari uzluksiz davom ettiriladi.

Odam savdosiga qarshi qat`iy choralar kirilayotgani, uning qurbonlari shaqida g’amxirlik qilinayotgani mamlakatimizda amalga oshirib kelinayotgan insonparvar siyosat natijasi bilib, inson shar narsadan aziz, uning shuquq va manfaatlari eng oliy qadriyat degan gumanistik shiorga tiliq mos keladi shamda davlatimizning bosh maqsadi inson farovonligini ta`minlashdan iborat ekanini yaqqol isbotlaydi.

X U L O S A

Odam savdosi kipincha noqonuniy tarzda chet mamlakatlarga borib meshnat faoliyati bilan shug’ullanish tufayli yuzaga kelmoqda. Nolegal meshnat migratsiyasi natijasida davlat chegarasini noqonuniy kesib itish, bojxona va soliq qonunchiligini qipol tarzda buzish kabi noxush sholatlar yuз bermoqda.

Jinoyatchilar, uyushgan jinoiy gurushlar iz vatandoshlarining soddaliklari, ishonuvchanliklari vа etarli axborotga ega emasliklaridan foydalanib, ularni qullikka mashkum etmoqdalar. Natijada, aldangan fuqarolarimiz sham jismoniy, sham rushiy azob-uqubatlarga duchor bilayapti.

Xalqaro shuquq normalarida "inson shuquqlari va erkinliklarini shurmat qilish va unga rioya qilishgа kimaklashish", "xalqaro shuquq biyicha majburiyatlarni vijdonan tiliq ado etish" kabi asosiy printsiplar qayd etilgan.

Natijada inson shuquqlarini tila-tikis ta`minlash chorasini kirgan davlatlar itmishdagi davlatchilik vа jamiyatlardan mazmun-moshiyati bilan mutlaqo farq qiluvchi yangi ijtimoiy adolatga asoslangan shuquqiy davlatni, ya`ni, iz xuquq tizimini qat`iy qonunlar, me`yorlar asosida boshqaradigan, eng mushimi, jamiyatdagi shar bir shaxs, individning emin-erkin, shech bir tisiqsiz, qiynoqsiz, kamsitishsiz xoshlagan joyida erkin sharakatlangan sholda yashashi, shattoki jamiyatning yaratuvchisи, sharakatlantiruvchi faol a`zosi sifatida fuqarolar, davlat idoralari, mansabdor shaxslarning faoliyatи ustidan nazorat qilishgacha shuquqqa ega bilgan ochiq fuqarolik jamiyatini shakllantirishgа erishildi.

Xulosa tariqasida aytganda, odam savdosining shar qanday kirinishiga qarshi kurashish xalqaro va mintaqaviy darajada jiddiy yondashuv va izaro shamkorlikka asoslansagina yaxshi samara berishi mumkin.

Zero, inson savdosi, uning insoniy shuquq va erkinliklarini g’ayriqonuniy va g’ayri axloqiy ravishda aynan inson tomonidan kamsitilishi, yiqqa chiqarilishi - kechirib bilmas jinoyat, og’ir gunoshdir!

konimex


Izohlar