​Buyuk ajdodlardan ruhlangan avlodlar

Buyuk ajdodlardan ruhlangan avlodlar

Yurtimiz mustaqilligi bergan eng bebaho ma'naviy ne'matlardan biri – buyuk ajdodlarimiz tarixi, jahon sivilizatsiyasida tutgan o`rnini xolisona o`rganish, ta'bir joiz bo`lsa, ulardan ma'nan bahra olish imkoniga ega bo`ldik.

Mirzo Ulug`bek nomidagi O`zbekiston Milliy universiteti tarix fakulteti talabalari buyuk ajdodlar merosini katta qiziqish bilan o`rgangan edik.

Ma'lumki, sobiq mustabid tuzum davrida buyuk bobokalonimiz Sohibqiron Amir Temurga nisbatan juda ko`p adolatsizliklar qilingani so`nggi yillarda yaratilgan tarixga oid kitoblarda atroflicha yoritilgan. El qalbida e'zozlangan buyuk zotga nisbatan tarixiy adolat tiklangani, bu ulug` siymoga yurtimizdagina emas, shu bilan bir qatorda jahondagi turli mamlakatlarda ham katta e'tibor bilan qaralmoqda. Biz yosh tarixchilar o`tmishimizni aslo unutmagan holda bu mavzuda yoritilgan barcha adabiyotlarni puxta o`rganishimiz zarur.

O`tgan asrda, aniqrog`i, o`sha sobiq mustabid tuzum davrida Sohiqiron Amir Temurga qanday noto`g`ri munosabatda bo`linganini davlatimiz rahbarining ma'ruzalarida bayon etilgan fikrlar zamiridan ham bilib olishimiz mumkin. “Ming afsuski, ko`p yillar davomida mustabid bosqinchi mafkura davrida bizni Amir Temurdek buyuk bobokalonimizdan, boy o`tmishimizdan ayirib, xalqimizning ma'naviyatini, g`ururini, iftixorini yerga urmoqchi bo`ldilar,– deb ta'kidlagan edi muhtaram Prezidentmiz Islom Karimov 1996 yil 18 oktyabr kuni Shahrisabz shahrida Amir Temur haykalining ochilish marosimida so`zlagan nutqida.– Yurtimizda, jumladan, Shahrisabzda bevosita Sohibqironning sa’y-harakatlari bilan bunyod etilgan tarixiy obidalar xarobaga aylantirildi. Hatto ul zot va avlodlarining qabr-maqbaralari ham “ilmiy tadqiqotlar” niqobi ostida talon-taroj etildi, toptaldi”. Azaldan ma'naviyati yuksak xalqimiz ulug` ajdodlarining tabarruk nomlarini, betakror ishlarini va avlodlariga qoldirgan boy meroslarini hamisha muqaddas bilib kelgani biz yoshlar uchun katta saboqdir.

Yurtimiz mustaqilligi sharofati bilan Shahrisabzda, Samarqandda va Toshkentda Amir Temurning ulug`vor haykallari qad rostladi. Poytaxtda buyuk bobokalonimizning muhtasham muzeyi barpo etildi. 1996 yilda Sohibqironning 660 yilligi yurtimizda katta tantana qilindi. Shu bilan bir qatorda Birlashgan Millatlar Tashkilotining Parijdagi qarorgohi – YUNESKOning muhtasham saroyida ham yuksak ehtirom bilan nishonlandi.

Amir Temurga nisbatan tarixiy adolatni tiklashda O`zbekiston Prezidenti Islom Karimov bosh tashabbuskor va tashkilotchi bo`lganini bugungi teran fikrli va zukko yoshlar dildan his etadilar.

Amir Temur hayoti qator badiiy va ilmiy-ommabop adabiyotlarda ham keng yoritilgan. Ular orasida atoqli adib Pirimqul Qodirovning “Amir Temur siymosi” ilmiy badiasi alohida o`rin tutadi. Bu asarda buyuk bobokalonimizga nisbatan turli yillarda ko`p uydirma va bo`htonlar bo`lgani asoslab berilgan. Jumladan, Ibn Arabshohning “Temur tarixida taqdir ajoyibotlari”, M.Bryunning “Men jahonni ochgan Temurman”, 1992 yilda Moskvada bosilib chiqqan “Tamerlan”, ingliz adibasi Xilde Xukkemning “Etti iqlim sultoni”, A.YU.Yakubovskiyning “Temur” deb nomlangan kitoblarida haqiqatga to`g`ri kelmaydigan xayoliy uydirmalar ko`p uchrashi, akademik V.V.Bartoldning ayrim so`zlarida Amir Temurni “savodsiz bo`lgan” degan gaplari qanchalik assossiz ekanligi “Amir Temur siymosi” kitobida teran ilmiy tahlillar vositasida ochib berilgan.

Buyuk bobokalonimizga nisbatan uydirmalar, soxta gaplarga qarshi adib o`z vaqtida to`g`ri tanqidiy fikrlarini bayon etgan. “So`nggi asrlarda paydo bo`lgan ba'zi kitoblarda Tarag`ay bahodirning nomini "To`rg`ay" deb yozish hollari ham uchraydi. Bu hech bir mantiqqa to`g`ri kelmaydi,– deb yozadi Pirimqul Qodirov.– To`rg`ay – kichkina sayroqi qush. Bahodirlar avlodidan bo`lgan amirga bunday nisbat berish to`g`ri emas. Turkiy tilda Tarag`ay so`zi “nurday taralsin, ko`paysin, katta hududlarni egallasin” degan ma'nolarni bildiradi”. Muallif shu o`rinda Amir Temur o`zining suyukli nevarasi Ulug`bekka dastlab Tarag`ay deb ism qo`yganini ham eslatib o`tadi.

Pirimqul Qodirov Sohibqiron Amir Temurning tarixiy g`alabasi bilan bugungi tengsiz istiqlolimizni shunday muqoyasa qiladi: “Eng baland tog` cho`qqisi ana shunday baland cho`qqidan ko`zga aniqroq ko`rinadi. Biz ham Amir Temur etakchiligida xalqimiz erishgan mustaqillikning naqadar yuksak qadriyat bo`lganini O`zbekiston istiqloli yillarida yaqqol ko`rdik”.

Tarixiy shaxslar haqida tarixchilar, shoirlar o`z davrida ko`plab asarlar yaratishgan. Shu bilan bir qatorda ularga nisbatan turli davrlarda noto`g`ri fikrlar ham aytilgani oydinlashmoqda.

Temuriylar sulolasidagi yorqin siymolardan biri bo`lgan Muhammad Tarag`ay Mirzo Ulug`bekning betimsol ishlari haqida biz asosan tarixiy, adabiy-badiiy asarlar orqali yaxshi bilamiz.

“Qomuslar bosh tahririyati” tomonidan 1996 yilda nashr etilgan “Temur va Ulug`bek davri tarixi” to`plamida ana shu tarixiy asarlar haqida ma'lumotlar ko`p. Jumladan, Kamoliddin Abdurazzoq Samarqandiyning 1468-1471 yillarda yozilgan “Matla' us-sa'dayn” solnomasida Ulug`bek rasadxonasi haqida keng ma'lumotlar berilgan. Alisher Navoiy “Majolis un-nafois” asarida Mirzo Ulug`bekni nafis adabiyot bilan shug`ullangan davlat arbobi sifatida tasvirlaydi.

1394 yil 22 martda tavallud topgan buyuk bobokalonimiz Muhammad Tarag`ay Mirzo Ulug`bek bobomizdan qolgan tengsiz meroslarni ham bugungi yoshlar katta qiziqish va ehtirom bilan o`rganayotganlari e'tiborga sazovordir.

Buyuk allomalarning ilm-fan rivojidagi nufuzi shu qadar yuksak ediki, ularning ismi shariflari yer kurrasidagina emas, balki samoda ham shuhrat topdi. Atoqli astronom Yan Geveliy tomonidan 1647 yili nashr qilingan “Selenografiya” kitobida Oydagi kraterlardan ikkitasi ikki buyuk vatandoshimiz – Ahmad Farg`oniy va Mirzo Ulug`bek nomi bilan atalishi bugungi avlodlarga ham cheksiz g`urur baxsh etadi.

O`zbekiston istiqlolga erishish arafasidayoq mamlakatimizda 1991 yil – “Alisher Navoiy yili” deb e'lon qilinishi zamirida olamcha ma'no mujassam. Muhtaram Prezidentimiz Islom Karimovning “Yuksak ma'naviyat – engilmas kuch” asarida ta'kidlanganidek, ona tiliga muhabbat, uning beqiyos boyligi va buyukligini anglash tuyg`usi ham bizning ongu shuurimiz, yuragimizga avvalo Navoiy asarlari bilan kirib keladi. Bu bebaho merosni o`rganish, undan xalqimizni yanada keng bahramand etish, yosh avlod ongu shuuriga buyuk ajdodimiz adabiy-ma'naviy merosini jo etish ham farz, ham qarzdir.

Bugungi yoshlar bilan dildan suhbat qursangsiz, “Kimning avlodisan?” degan purma'no savolga uzoq va sermazmun javoblar eshitasiz. Sohibqiron Amir Temur, ulug` alloma Mirzo Ulug`bek, so`z mulkining sultoni Mir Alisher Navoiy kabi buyuk ajdodlardan ruhlangan avlodlar ularning tengsiz ma'naviy merosini o`rganish bilan bir qatorda munosib vorislar bo`lishga ham intilmoqda.

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Karimov I.A. Yuksak ma'naviyat – yengilmas kuch. –T.: Ma'naviyat, 2008.

2. Karimov I.A. Amir Temur haqida so'z. –T.: O'zbekiston, 1996.

3. Karimov I.A. Milliy istiqlol mafkurasi – xalq e'tiqodi va buyuk kelajakka ishonchdir. –T.: O'zbekiston, 2000.

4. Karimov I.A. Eng asosiy mezon – hayot hasisatini aks ettirish. –T.: O'zbekiston, 2009.

5. Qodirov P. Amir Temur siymosi. –.: O'zbekiston, 2007.

6. Komilov N. va boshq. Ma'rifatli jamiyat muxoliflari. – T.: Akademiya, 2005.

Mohichehra Jumayeva,

Mirzo Ulug`bek nomidagi O`zbekiston Milliy universiteti

tarix fakulteti tadqiqotchisi

***

Буюк аждодлардан руҳланган авлодлар

Юртимиз мустақиллиги берган энг бебаҳо маънавий неъматлардан бири – буюк аждодларимиз тарихи, жаҳон цивилизациясида тутган ўрнини холисона ўрганиш, таъбир жоиз бўлса, улардан маънан баҳра олиш имконига эга бўлдик.

Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети тарих факультети талабалари буюк аждодлар меросини катта қизиқиш билан ўрганган эдик.

Маълумки, собиқ мустабид тузум даврида буюк бобокалонимиз Соҳибқирон Амир Темурга нисбатан жуда кўп адолатсизликлар қилингани сўнгги йилларда яратилган тарихга оид китобларда атрофлича ёритилган. Эл қалбида эъзозланган буюк зотга нисбатан тарихий адолат тиклангани, бу улуғ сиймога юртимиздагина эмас, шу билан бир қаторда жаҳондаги турли мамлакатларда ҳам катта эътибор билан қаралмоқда. Биз ёш тарихчилар ўтмишимизни асло унутмаган ҳолда бу мавзуда ёритилган барча адабиётларни пухта ўрганишимиз зарур.

Ўтган асрда, аниқроғи, ўша собиқ мустабид тузум даврида Соҳиқирон Амир Темурга қандай нотўғри муносабатда бўлинганини давлатимиз раҳбарининг маърузаларида баён этилган фикрлар замиридан ҳам билиб олишимиз мумкин. “Минг афсуски, кўп йиллар давомида мустабид босқинчи мафкура даврида бизни Амир Темурдек буюк бобокалонимиздан, бой ўтмишимиздан айириб, халқимизнинг маънавиятини, ғурурини, ифтихорини ерга урмоқчи бўлдилар,– деб таъкидлаган эди муҳтарам Президентмиз Ислом Каримов 1996 йил 18 октябрь куни Шаҳрисабз шаҳрида Амир Темур ҳайкалининг очилиш маросимида сўзлаган нутқида.– Юртимизда, жумладан, Шаҳрисабзда бевосита Соҳибқироннинг саъй-ҳаракатлари билан бунёд этилган тарихий обидалар харобага айлантирилди. Ҳатто ул зот ва авлодларининг қабр-мақбаралари ҳам “илмий тадқиқотлар” ниқоби остида талон-тарож этилди, топталди”. Азалдан маънавияти юксак халқимиз улуғ аждодларининг табаррук номларини, бетакрор ишларини ва авлодларига қолдирган бой меросларини ҳамиша муқаддас билиб келгани биз ёшлар учун катта сабоқдир.

Юртимиз мустақиллиги шарофати билан Шаҳрисабзда, Самарқандда ва Тошкентда Амир Темурнинг улуғвор ҳайкаллари қад ростлади. Пойтахтда буюк бобокалонимизнинг муҳташам музейи барпо этилди. 1996 йилда Соҳибқироннинг 660 йиллиги юртимизда катта тантана қилинди. Шу билан бир қаторда Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Париждаги қароргоҳи – ЮНЕСКОнинг муҳташам саройида ҳам юксак эҳтиром билан нишонланди.

Амир Темурга нисбатан тарихий адолатни тиклашда Ўзбекистон Президенти Ислом Каримов бош ташаббускор ва ташкилотчи бўлганини бугунги теран фикрли ва зукко ёшлар дилдан ҳис этадилар.

Амир Темур ҳаёти қатор бадиий ва илмий-оммабоп адабиётларда ҳам кенг ёритилган. Улар орасида атоқли адиб Пиримқул Қодировнинг “Амир Темур сиймоси” илмий бадиаси алоҳида ўрин тутади. Бу асарда буюк бобокалонимизга нисбатан турли йилларда кўп уйдирма ва бўҳтонлар бўлгани асослаб берилган. Жумладан, Ибн Арабшоҳнинг “Темур тарихида тақдир ажойиботлари”, М.Брюннинг “Мен жаҳонни очган Темурман”, 1992 йилда Москвада босилиб чиққан “Тамерлан”, инглиз адибаси Хильде Хуккемнинг “Етти иқлим султони”, А.Ю.Якубовскийнинг “Темур” деб номланган китобларида ҳақиқатга тўғри келмайдиган хаёлий уйдирмалар кўп учраши, академик В.В.Бартольднинг айрим сўзларида Амир Темурни “саводсиз бўлган” деган гаплари қанчалик ассоссиз эканлиги “Амир Темур сиймоси” китобида теран илмий таҳлиллар воситасида очиб берилган.

Буюк бобокалонимизга нисбатан уйдирмалар, сохта гапларга қарши адиб ўз вақтида тўғри танқидий фикрларини баён этган. “Сўнгги асрларда пайдо бўлган баъзи китобларда Тарағай баҳодирнинг номини "Тўрғай" деб ёзиш ҳоллари ҳам учрайди. Бу ҳеч бир мантиққа тўғри келмайди,– деб ёзади Пиримқул Қодиров.– Тўрғай – кичкина сайроқи қуш. Баҳодирлар авлодидан бўлган амирга бундай нисбат бериш тўғри эмас. Туркий тилда Тарағай сўзи “нурдай таралсин, кўпайсин, катта ҳудудларни эгалласин” деган маъноларни билдиради”. Муаллиф шу ўринда Амир Темур ўзининг суюкли невараси Улуғбекка дастлаб Тарағай деб исм қўйганини ҳам эслатиб ўтади.

Пиримқул Қодиров Соҳибқирон Амир Темурнинг тарихий ғалабаси билан бугунги тенгсиз истиқлолимизни шундай муқояса қилади: “Энг баланд тоғ чўққиси ана шундай баланд чўққидан кўзга аниқроқ кўринади. Биз ҳам Амир Темур етакчилигида халқимиз эришган мустақилликнинг нақадар юксак қадрият бўлганини Ўзбекистон истиқлоли йилларида яққол кўрдик”.

Тарихий шахслар ҳақида тарихчилар, шоирлар ўз даврида кўплаб асарлар яратишган. Шу билан бир қаторда уларга нисбатан турли даврларда нотўғри фикрлар ҳам айтилгани ойдинлашмоқда.

Темурийлар сулоласидаги ёрқин сиймолардан бири бўлган Муҳаммад Тарағай Мирзо Улуғбекнинг бетимсол ишлари ҳақида биз асосан тарихий, адабий-бадиий асарлар орқали яхши биламиз.

“Қомуслар бош таҳририяти” томонидан 1996 йилда нашр этилган “Темур ва Улуғбек даври тарихи” тўпламида ана шу тарихий асарлар ҳақида маълумотлар кўп. Жумладан, Камолиддин Абдураззоқ Самарқандийнинг 1468-1471 йилларда ёзилган “Матлаъ ус-саъдайн” солномасида Улуғбек расадхонаси ҳақида кенг маълумотлар берилган. Алишер Навоий “Мажолис ун-нафоис” асарида Мирзо Улуғбекни нафис адабиёт билан шуғулланган давлат арбоби сифатида тасвирлайди.

1394 йил 22 мартда таваллуд топган буюк бобокалонимиз Муҳаммад Тарағай Мирзо Улуғбек бобомиздан қолган тенгсиз меросларни ҳам бугунги ёшлар катта қизиқиш ва эҳтиром билан ўрганаётганлари эътиборга сазовордир.

Буюк алломаларнинг илм-фан ривожидаги нуфузи шу қадар юксак эдики, уларнинг исми шарифлари ер куррасидагина эмас, балки самода ҳам шуҳрат топди. Атоқли астроном Ян Гевелий томонидан 1647 йили нашр қилинган “Селенография” китобида Ойдаги кратерлардан иккитаси икки буюк ватандошимиз – Аҳмад Фарғоний ва Мирзо Улуғбек номи билан аталиши бугунги авлодларга ҳам чексиз ғурур бахш этади.

Ўзбекистон истиқлолга эришиш арафасидаёқ мамлакатимизда 1991 йил – “Алишер Навоий йили” деб эълон қилиниши замирида оламча маъно мужассам. Муҳтарам Президентимиз Ислом Каримовнинг “Юксак маънавият – енгилмас куч” асарида таъкидланганидек, она тилига муҳаббат, унинг беқиёс бойлиги ва буюклигини англаш туйғуси ҳам бизнинг онгу шууримиз, юрагимизга аввало Навоий асарлари билан кириб келади. Бу бебаҳо меросни ўрганиш, ундан халқимизни янада кенг баҳраманд этиш, ёш авлод онгу шуурига буюк аждодимиз адабий-маънавий меросини жо этиш ҳам фарз, ҳам қарздир.

Бугунги ёшлар билан дилдан суҳбат қурсангсиз, “Кимнинг авлодисан?” деган пурмаъно саволга узоқ ва сермазмун жавоблар эшитасиз. Соҳибқирон Амир Темур, улуғ аллома Мирзо Улуғбек, сўз мулкининг султони Мир Алишер Навоий каби буюк аждодлардан руҳланган авлодлар уларнинг тенгсиз маънавий меросини ўрганиш билан бир қаторда муносиб ворислар бўлишга ҳам интилмоқда.

Фойдаланилган адабиётлар

1. Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. –Т.: Маънавият, 2008.

2. Каримов И.А. Амир Темур ҳақида сўз. –Т.: Ўзбекистон, 1996.

3. Каримов И.А. Миллий истиқлол мафкураси – халқ эътиқоди ва буюк келажакка ишончдир. –Т.: Ўзбекистон, 2000.

4. Каримов И.А. Энг асосий мезон – ҳаёт ҳақиқатини акс эттириш. –Т.: Ўзбекистон, 2009.

5. Қодиров П. Амир Темур сиймоси. –.: Ўзбекистон, 2007.

6. Комилов Н. ва бошқ. Маърифатли жамият мухолифлари. – Т.: Академия, 2005.

Моҳичеҳра Жумаева,

Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети

тарих факультети тадқиқотчиси

O`zbekiston tarixidagi buyuk siymolarga ehtiromimiz.


Izohlar
  • Temur tig`i yetmagan yerni qalam bilan oldi Alisher !!!

    yozilgan 00:04 21.03.2016
  • Har bir yosh avlod albatta o`zining tarixini yaxshi anglomog`i kerakki, zero kelajakka munosib qadam qoymoq uchun

    yozilgan 23:54 20.03.2016
  • Ajdodlarga munosib avlod bo`laylik

    yozilgan 23:50 20.03.2016
  • Har bir olim bobokalonimiz butun kurrai zaminga ibratli bilimlarni meros qilib ketganlar

    yozilgan 23:42 20.03.2016
  • Ajdodlarimiz hayoti haqida ko`proq o`rgansak ham ibrat ham g`urur bo`ladi biz uchun

    yozilgan 23:35 20.03.2016
  • bizlar buyuk ajdodlarning avlodlarimiz!

    yozilgan 23:18 19.03.2016
  • Yaqinda radioda bir jurnalistning amerikalik bir rejissorning fikrini keltirganini eshitdim. So`zma-so`z keltira olmasamda uning gaplari mazmuni shunday edi: «

    yozilgan 07:27 15.03.2016
  • Butun dunyo hozirda bizning ajdodlarimiz tajribasini, ilmiy merosini o`rganishmoqda.

    yozilgan 07:27 15.03.2016
  • Yaqinda fransuz yozuvchisining Amir Temur hayotiga bag`ishlangan kitobini o`qidim va boshqa millat tarixchisining bobokalonimiz hayoti haqidagi ibratli fikrlar

    yozilgan 07:26 15.03.2016
  • Ba`zi bir «olimlar»ning Amir Temur bobomiz sha`nini bulg`ashga qaratilgan fikrlari tomirida o`zbek qoni oqayotgan har bir inson yuragida bunday fikrlarga nisbat

    yozilgan 07:26 15.03.2016
  • Buyuk bobomiz Amir Temurga qilingan axborot xurujalrini bilib oldim. Ayniqsa Tarag`ay so`zini buzib talqin qilinganligini shonli tarixga qilingan xurmatsizlikni

    yozilgan 07:24 15.03.2016